Crkva prepodobnomučenice Paraskeve u Rudaru kod Leskovca najstariji je hram u kraju. Podignuta je na temeljima ranohrišćanske bazilike iz petog veka, kada je podizan i čuveni Caričin grad – Justinijana Prima. Za vreme turskog ropstva Rudarska crkva je bila duhovni centar ne samo Leskovca već i šire okoline, a i danas se u ovom kompleksu održavaju manifestacije koje okupljaju veliki broj ljudi. U toku su pripreme za Vidovdanski etnosabor, koji će se održati za nekoliko dana.
Crkva u Rudaru posvećena je Svetoj prepodobnomučenici Paraskevi Rimljanki - Svetoj Petki, hrišćanskoj svetiteljki koja je postradala u predelima današnje Italije, u drugom veku hrišćanske ere. Njen kult je veoma poštovan u ovom kraju.
Današnji izgled Rudarska crkva dobila je 1799. godine, kada je obnovljena. Obnovu hrama finansirali su imućniji Leskovčani, kako bi se tadašnjem feudalnom sistemu otomanske imperije oduprli naprednom svetosavskom idejom.
Veruje se da je na južnim obroncima Leskovca u vreme cara Justinijana postojalo značajno hrišćansko naselje, čiji deo je bila i ova crkva. Dolaskom Slovena, krajem šestog ili početkom sedmog veka to naselje je stradalo, a sa njim i ova ranohrišćanska bogomolja. Sa primanjem hrišćanstva, Sloveni su počeli da obnavljaju hramove i pretpostavlja se da je i crkva u Rudaru obnovljena u vreme Nemanjića, kaže jerej Miroslav Jovanović, autor monografije o ovoj crkvi i nekadašnji paroh rudarski.
„Ne znamo da li je ona srušena najezdom Turaka, a i ako jeste, ona je obnovljena, čak postoji pretpostavka da je u tom periodu bila i manastir. Stari Leskovčani su inače, već u 18. veku zasnovali svoje groblje oko ove crkve, a već početkom 19. veka podigli i ovaj konak. Pošto po islamskim propisima tog doba u gradu nije smelo da se čuje crkveno zvono gde je bilo većinsko tursko stanovništvo, a pošto je ova crkva udaljena svega pet do šest kilometara od samog centra Leskovca, ova crkva je u to vreme bila centar leskovačkog hrišćanstva“ – ističe jerej Miroslav Jovanović.
Grčka dijaspora u ovom kraju u to vreme bila je vrlo moćna, a vladike, fanarioti, koji su živeli u Nišu dolazili su često u Leskovac i to upravo u kompleks Rudarske crkve, gde je bila njihova svojevrsna rezidencija za Leskovac. U crkvi se naizmenično služilo na grčkom i na slovenskom jeziku sve do pred kraj 19. veka, a od tada preovladava slovenski, jer je grčki element u Leskovcu polako počeo da se utapa u većinsku srpsku sredinu.
Živopis crkve je u velikoj meri je oštećen, uglavnom zbog vlage. Dotrajali ikonostas popravljen je početkom 20. veka, kada su sve propale ikone izvađene i zamenjene novim. Ikone je slikao poznati ikonopisac tog doba Đorđe Zografski. Kostur ikonostasa ponovo je obnovljen pre sedam godina.
„Još možda značajnije od ikonostasa su freske koje vidimo na zidu. Neke predstave su vrlo retke, kao na primer arhangela Rafaila, i osnivača egipatskog pustinjskog monaštva Pahomija. Ispod ovog sloja fresaka, koje su rađene 1815. godine, nalazi se još jedan, stari sloj fresaka koje verovatno potiču iz nemanjićkog perioda, možda su i starije. O tome znamo iz zapisa koji su ostali na nekim dokumentima ali, nažalost, taj sloj fresaka je potpuno uništen i on ne može da se rekonstruiše" – kaže jerej Miroslav Jovanović.
Preko sloja fresaka na plafonu, nakon prvog svetskog rata, nanesen je sloj maltera, s namerom da se freske zaštite, ali je to urađeno nestručno. Neophodno je da se taj sloj skine kako bi freske izašle na svetlo dana.
U porti crkve održavaju se razne manifestacije čiji je cilj, uz negovanje i promociju tradicionalnih vrednosti, i da se skrene pažnja nadležnih i javnosti na neophodnost obnove ovog kompleksa koji, kako ističe naš sagovornik, može da bude značajna, ne samo verska, već i kulturna i turistička destinacija. Osim velikog sabora Svete Petke, 8. avgusta, takmičenja iz veronauke, na Vrbicu, i drugih manifestacija, koje ovde okupe više hiljada ljudi sa juga Srbije, pa i iz drugih delova zemlje i iz naše dijaspore, na Vidovdan se ovde održava i etnosabor. Na taj praznik u konaku se priređuju izložbe starih srpskih jela, narodnih rukotvorina, a u kulturnoumetničkom programu učestvuju grupe, odnosno vokalni solisti koji se bave etnomuzikom, kao i poznati glumci. Ove godine na Vidovdan nastupiće Ivana Žigon.
Autori Suzana Mitić i Vukomir Petrić
