Istočni region obuhvata tri okruga: Braničevski, Borski i Zaječarski. 1. Braničevski okrug čine grad Požarevac i opštine Kostolac, Veliko Gradište, Golubac, Malo Crniće, Žabari, Petrovac na Mlavi, Kučevo, Žagubica. 2. Borski okrug čine opštine Bor, Kladovo, Majdanpek, Negotin. 3. Zaječarski okrug sačinjavaju grad Zaječar i opštine Boljevac, Knjaževac, Sokobanja.
Region Istočne Srbije prostire se od Đerdapske klisure i Dunava na severu, do Stalaćke klisure i Gledićkih planina na jugu. Na području regiona uglavnom preovlađuje srpsko stanovništvo, a ima i pripadnika drugih etničkih grupa, Vlaha i Roma. Arheološki nalazi u najmarkantnijem prirodnom fenomenu ove regije - Đerdapskoj klisuri, svedoče o tome da je ovo područje i pre 20 hiljada godina bilo naseljeno pećinskim stanovnicima. Kasnije, u doba mezolita stanovnici su gradili naselja sa elementima urbanizma i imali su visok nivo organizacije života, pa stoga nije preterano reći da je reč o kolevki evropske civilizacije. O tome svedoče brojna arheološka nalazišta pored Dunava, posebno na Lepenskom Viru, koje je najdetaljnije istraženo. Reč je o devet hiljada godina staroj kulturi, koja je u kontinuitetu trajala 2500 godina. Ovaj lokalitet, na kom su istraživanja počela pet godina nakon otkrivanja 1965., postao je svetski poznat po skulpturama od džinovskih oblutaka, koje podsećaju na portretni spoj ribe i čoveka, a reč je o najstarijoj monumentalnoj portretnoj skulpturi u svetu. Osim toga, ovo arheološko nalazište poznato je i po trapeznim osnovama kuća, koje su morale biti izmeštene na viši teren, zbog potapanja terena nakon izgradnje hidrocentrale „Đerdap 1“.
Veliki značaj Đerdapska klisura imala je i za vreme rimskih careva, koji su probijali puteve na levoj i desnoj obali, i omogućavali legionarima prolaz u pohod na Dakiju (današnja Rumunija). Mnogi rimski carevi učestvovali su u uređenju Đerdapa, počevši još od Julija Cezara, ali je najpoznatiji ostao Trajan, osvajač Dakije, koji je uspeo da obezbedi prolaz kroz klisuru. On je dovršio put uklesan u stene desne obale Dunava, i izgradio prvi most na Dunavu između Turn-Severina i Kostolca. Njegovi naslednici su ga srušili pri povlačenju iz Dakije, u strahu da ova plemena ne napadnu već oslabljenu rimsku imperiju. Tokom srednjeg veka, za vreme krstaških ratova i nakon dolaska Turaka, Dunav je postao poprište borbi, pa se u ovim predelima grade tvrđave. Pojavom parnih brodova u XVIII veku, Đerdap je opet aktuelan, i aktivira se stari problem. Naime, još u rimsko doba, Dunav je u predelu današnjeg Sipa dobio naziv „Gvozdena vrata“, jer je u ovom delu plovidba bila praktično onemogućena zbog velikog pada nivoa vode i podvodnih stena. Zato je već dvadesetih godina XIX veka počelo ispitivanje plovidbenih uslova i probijanje kanala kod Sipa. Međutim, i pored toga, Dunav nije obuzdan sve do šezdesetih godina XX veka, kad je izgrađena brana i hidrocentrala „Đerdap“, (jedno od najvećih postrojenja u ovom delu Evrope), čime je potpuno izmenjen tok reke. Na žalost, ovim je poplavljen i rimski put, i jedino što svedoči o njemu sad je Trajanova tabla, koja je izmeštena i može se videti samo sa reke, a nalazi se svega par metara iznad nivoa vode.
O rimskom periodu na prostoru Istočne Srbije svedoči i arheološko nalazište Viminacijum u blizini Kostolca. To je bio rimski vojni logor i grad, a nastao je u I veku i trajao do početka VII veka. Bio je jedan od najznačajnijih legijskih logora na Dunavu, a izvesno vreme i glavni grad rimske provincije Gornje Mezije, koja je obuhvatala najveći deo Srbije, severnu Makedoniju i deo severozapadne Bugarske. Pod Hadrijanom stekao je status municipija, grada sa visokim stepenom autonomije koji podrazumeva i nezavisnu gradsku upravu. U okvirima rimske uprave bio je to najveći status koji jedan grad može da dosegne. Viminacijum je imao više desetina hiljada stanovnika, dok je logor, oko koga je nastao grad, brojao čak 6.000 vojnika. Sa dolaskom Slovena, na ostacima Viminacijuma nastaje naselje Braničevo. Obimna arheološka istraživanja započeta su zbog izgradnje termoelektrane i površinskog kopa Drmno, 1977. godine. Pronađene su zanatske radionice, peći za opeku, kao i terme, koje su bile glavno sastajalište Rimljana. Iskopan je Mauzolej, za koji se pretpostavlja da je grobnica cara Hostilijana, koji je došao na presto posle smrti njegovog oca Trajana.
Iz tog perioda je i rimski lokalitet Feliks Romulijana, koja je izgrađena u Gamzigradu, nadomak Zaječara, a nalazi se pod zaštitom UNESKO-a. Feliks Romulijana je bila rezidencija rimskog cara Gaja Valerija Maksimilijana Galerija, a nalazila se unutar grada, koji je imao površinu 6,5 hektara sa oko 20 utvrđenih kula. Osim palate, unutar zidina nalazila su se i dva paganska hrama, tri hrišćanske crkve i druge građevine. Podni mozaici se smatraju najboljim umetničkim ostvarenjima kasnoantičkog doba u Evropi.
Svi ovi arheološki lokaliteti deo su bogate turističke ponude ovog regiona. Za unapređenje ove privredne grane značajni potencijali postoje za razvoj zimskog, seoskog, kongresnog i rekreativnog turizama. Seoskim turizmom bave se mnogobrojna domaćinstva u blizini Donjeg Milanovca, Kladova, Golupca, Majdanpeka i Negotina, a domaćini nude čuveni gulaš od srnetine, čorbu od koprive, kao i kačamak od belog kukuruznog brašna – belmuž.
Što se tiče ostalih prednosto ove regije, poljoprivredna proizvodnja, kao zvanično definisani prioritet u državnim strateškim dokumentima, ima veoma dugu tradiciju i odlične uslove za dalji razvoj, posebno na zapadu, gde su plodne ravnice Stiga i Braničeva. Blagorodna Negotinska krajina nadaleko je čuvena po proizvođačima grožđa i vina na Rajcu, Rogljevu i Smedovcu. Prostor između istoka i zapada obiluje velikim rudnim i šumskim resursima, a privredno srce ovog dela zemlje je kompleks rudnika bakra u Boru i Majdanpeku, dok je značajan i hidropotencijal ovog kraja. Osim velikih hidroelektrana “Đerdap” na Dunavu, u ovom području radi veliki broj mini hidroelektrana, a u planu je i izgradnja novih. Veliki energetski potencijal poseduje i Rudarski basen uglja u Kostolcu, koji po proizvodnji lignita prednjači u Srbiji.
Južni region obuhvata pet okruga: Toplički, Nišavski, Pirotski, Jablanički i Pčinjski. 1. Toplički okrug čine Prokuplje i opštine Blace, Kuršumlija, Žitorađa. 2. Nišavski okrug čine grad Niš i opštine Aleksinac, Svrljig, Merošina, Doljevac, Ražanj, Gadžin Han. 3. Pirotski okrug čine grad Pirot, i opštine Bela Palanka, Banušnica, Dimitrovgrad. 4. Jablanički okrug čine grad Leskovac i opštine Bojnik, Lebane, Medveđa, Vlasotince, Crna Trava. 5. Pčinjski okrug čine grad Vranje i opštine Surdulica, Bosilegrad, Trgovište, Bujanovac, Preševo.
Južna Srbija se prostire od Stalaćke klisure i Gledićkih planina na severu, do Preševske povije i granice sa Makedonijom na jugu. Dolinama Južne Morave i Nišave prolaze najznačajniji putni pravci Balkanskog poluostrva, koji vode ka Bugarskoj i Grčkoj, a najznačajniji je Koridor 10. Na području regiona uglavnom preovladava srpsko stanovništvo, a ima i pripadnika drugih etničkih grupa - Bugara i Albanaca. Albanci čine etničku većinu u opštinama Preševo i Bujanovac, dok Bugari čine većinu u opštinama Bosilegrad i Dimitrovgrad.
U antičko doba ovaj prostor bio je pod Rimskim carstvom, o čumu svedoče brojna arheološka nalazišta. Najznačajnija su Medijana kod Niša i Caričin grad kod Leskovca. Medijana je lokalitet u istočnom delu današnjeg Niša, a bila je luksuzno predgrađe kasnoantičkog grada i vojnog logora Naisus, gde je pored reke Nišave i termalnih izvora bio sagrađen velelepni carski letnjikovac, sa pratećim vilama i drugim objektima. Carska vila od 6.000 kvadratnih metara, sa raskošnim mozaicima i freskama, ukrašenim stubovima, sa termama i žitnicama, sistemom vodosnabdevanja prostirala se na oko 40 hektara uređenih parkova i šuma. U Medijani su pronađeni mnogi rimski predmeti, od keramike, metala i mermera. Naisus i Medijana su potpuno uništeni u vreme hunske najezde 411. godine. Inače, grad Naisus podignut je krajem I veka p.n.e. kao vojna baza na desnoj obali Nišave, na prostoru, koji danas zauzima niška Tvrđava i Gradsko polje. Nakon formiranja provincije Gornja Mezija, od 15. godine posle Hrista, osim vojnog i strateškog postao je i značajan trgovački centar. Tokom vladavine Marka Aurelija (161. – 180. godine) grad je dobio status „municipijuma“ - grada sa određenim stepenom samoupravnog prava. Od vremena kad je u njemu rođen čuveni rimski imperator i vojskovođa Flavije Valerije Konstantin (Konstantin Veliki), 274. godine, Niš postaje snažan i neosvojiv „kastrum“, a u doba njegove vladavine taj grad postaje značajan administrativni, ekonomski i vojni centar provincije Gornja Mezija. Veličina antičkog Naisusa još nije u potpunosti utvrđena ali, po svemu sudeći, zauzimao je dobar deo niške kotline presečen Nišavom kao glavnim i najvećim vodenim tokom u tom regionu. U okruženju naseobine uvek je postojala mogućnost za kontinuiranu proizvodnju prehrambenih proizvoda, kao i u snabdevanju vodom.
Južnije od Naisusa, u blizini Leskovca nalazi se arheološki lokalitet iz VI veka Caričin grad. Podigao ga je veliki vizantijski car Justinijan I ( 527.-565. godine ) u znak zahvalnosti gradu u kome je rođen. U to vreme bio je jedan od najvećih i najznačajnijih vizantijskih gradova u unutrašnjosti Balkana. Nalazio se u proviciji Sredozemna Dakija, blizu granice sa Dardanijom, podignut je van važnih transverzala i putnih pravaca, tako da je do današnjih dana donekle uspeo da sačuva svoj prvobitni izgled. Bogatstvo mozaika i arhitektonske plastike, istorijska i kulturna veličina, dovoljan su razlog za posetu ovom istorijskom kompleksu.
Arheološki lokaliteti iz perioda Rima, kao i kasniji spomenici istorije ovog kraja, poput “Ćele kule” u Nišu iz turskog perioda, predstavljaju turističke potencijale regiona Južna Srbija. Osim njih, atrakciju za turiste predstavljaju i prirodni fenomeni. Jedan od njih je “Đavolja varoš”, park prirode, nominovan za izbor "7 svetskih čuda prirode". Nalazi se na jugu Srbije, na obroncima Radan planine, na oko stotinak kilometara od Niša. Ovaj jedinstveni spomenik prirode čine 202 zemljane figure, koje je priroda isklesa. Ime “Đavolja varoš” dobila je na osnovu utiska, koji su figure ostavljale na meštane, uz pojačani zvučni efekat vetra. Po jednoj legendi varoš su napravili đavoli od razrušenih crkvi, čiji se temelji nalaze u blizini varoši. Ovaj geomorfološki fenomen je jedinstven u Srbiji i vrlo redak u svetu. U Evropi sličnih pojava ima u Alpima, dok je u Americi poznata „Bašta bogova". Međutim, u “Đavoljoj varoši" „kule“ su brojnije, većih dimenzija i znatno postojanije. Da se čuda dešavaju govori i predeo u kome je smeštena Prolom banja, koja se nalazi u blizini Đavolje varoši. U blizini banje nalazi se crkva-brvnara posvećena Svetom knezu Lazaru, a zanimljiva je zbog šljiva, koje rastu pored nje i uvek se uvijaju u istom smeru.
U prirodne fenomene spada i Sićevačka klisura, u neposrednoj blizini Niša. Kroz kanjon, koji je proglašen Specijalnim rezervatom prirode, protiče reka Nišava. Na području klisure nalazi se tridesetak crkvica i manastira, dok za ljubitelje prirode i aktivnog odmora klisura predstavlja idealan prostor za kajakarenje. Za potrebe balneološkog turizma, u ovom regionu postoji veliki broj banja, a najpoznatije su Niška, Lukovska, Bujanovačka i Vranjska, u kojoj temperature sumporovite vode premašuje 94 stepena.
Osim turizma, koji privlači ne samo strane turiste već i investirore, i druge privredne grane sve više postaju predmet interesovanja ulagača. Tako su u ovom regionu proizvodnju organizovale svetski poznate kompanije, kao što su francuski “Mišlen” u Pirotu, korejske “Jura” i “Dajtek”, kao i italijanski “Beneton” u Nišu, nemački “Falke” i takođe “Jura” u Leskovcu, dok u Vlasotincu fabrike imaju slovenačke, italijanske i nemačke firme. One su uz pomoć podsticajnih sredstava Vlade Srbije, otvorili veliki broj radnih mesta, a strani investitori veliko interesovanje pokazuju i za ulaganja u agrar i energetiku.
